การลอยกระทง เป็นประเพณีที่มีมาแต่โบราณ แต่ไม่ปรากฏหลักฐานแน่ชัดว่า ปฏิบัติกันมาแต่เมื่อไร เพียงแต่ท้องถิ่นแต่ละแห่ง ก็จะมีจุดประสงค์และความเชื่อในการลอยกระทงแตกต่างกันไป

วัน เวลา และสถานที่
ประเพณีลอยกระทงจะจัดขึ้นในวันเพ็ญเดือนสิบสอง (วันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12) ตามปฏิทินจันทรคติไทย ซึ่งมักจะตรงกับเดือนพฤศจิกายนของทุกปี สถานที่จัดงานหลักคือทั่วประเทศไทย โดยเฉพาะตามแม่น้ำ ลำคลอง และแหล่งน้ำต่างๆ รวมถึงในบางส่วนของประเทศเพื่อนบ้าน เช่น ลาว เมียนมา และมาเลเซีย

รูปแบบและกิจกรรมภายในงาน
กิจกรรมหลักในประเพณีลอยกระทงคือการประดิษฐ์หรือซื้อกระทงที่ทำจากวัสดุธรรมชาติ เช่น หยวกกล้วย ใบตอง หรือขนมปัง ประดับด้วยดอกไม้ ธูป เทียน และลอยลงในแม่น้ำ ลำคลอง หรือแหล่งน้ำต่างๆ เพื่อขอขมาพระแม่คงคา สะเดาะเคราะห์ และขอพร นอกจากนี้ยังมีการจัดกิจกรรมเฉลิมฉลองอื่นๆ

• ประดิษฐ์หรือซื้อกระทงที่ทำจากวัสดุธรรมชาติ
• จุดธูปเทียนและอธิษฐานก่อนลอยกระทง
• ลอยกระทงลงในแม่น้ำ ลำคลอง หรือแหล่งน้ำ
• ชมการประกวดนางนพมาศ
• ชมขบวนแห่กระทง
• จุดพลุและดอกไม้ไฟ

เอกลักษณ์และจุดเด่น
ในเรื่องเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา ก็จะเป็นการบูชาพระเกศแก้วจุฬามณีบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์, เป็นบูชารอยพระพุทธบาท ณ หาดทรายริมฝั่งแม่น้ำนัมมทา ซึ่งปัจจุบันคือแม่น้ำเนรพุททาในอินเดีย หรือต้อนรับพระพุทธเจ้า ในวันเสด็จกลับจากเทวโลก เมื่อครั้งไปโปรดพระพุทธมารดา