ประเพณีลงเลเป็นประเพณีถือปฏิบัติสืบทอดกันมาแต่โบราณ โดยในงานประเพณีจะมีการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้เทวดาและโอปาติกะหรือวิญญาณทั้งหลาย ซึ่งมีท้าวเวสสุวรรณเป็นประธาน และจะมีการทำแพบนเพจะทำเป็นบ้านเพื่อลอยสู่ทะเล โดยมีความเชื่อว่าจะนำความทุกข์หรือสิ่งไม่ดีลอยไปกับทะเล ประเพณีนี้ปฏิบัติกันมาเป็นเวลานาน ไม่สามารถรู้ได้ว่าเริ่มต้นขึ้นเมื่อใด แต่เมื่อถึงเวลาที่กำหนด คือ เดือน 8 สมาชิกในชุมชนและญาติพี่น้องที่แยกย้ายถิ่นไปทำมาหากินที่อื่นๆจะพากันเดินทางกลับมายังถิ่นฐาน เพื่อประกอบพิธีนี้ โดยมีความเชื่อว่านำความทุกข์หรือสิ่งไม่ดีทั้งหลายลอยไปกับทะเล เป็นการปัดเป่าสิ่งชั่วร้ายให้พ้นไปจากหมู่บ้าน ปล่อยเคราะห์กรรม สิ่งไม่ดีที่เกิดขึ้นในหมู่บ้านให้ลอยไปกับทะเล ห่างไกลสิ่งไม่ดีไม่ร้ายทั้งหลาย ถ้าปีไหนไม่ได้ทำพิธีลงเล จะเกิดอาเพทในหมู่บ้าน หรือคนที่อาศัยอยู่ในบริเวณที่ทำพิธี เช่น คนในหมู่บ้านเจ็บไข้ได้ป่วย ถือเป็นสัญญาณเตือนต้องรีบทำพิธีลงเลเพื่อแก้เคราะห์กรรมที่เกิดขึ้น

วัน เวลา และสถานที่
พิธีลงเลจะทำพิธีตรงกับ วันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 8 ถ้าเดือน 8 มีสองครั้งใน 1 ปี ให้จัดเดือน 8 หลัง และจะจัดได้เฉพาะวันจันทร์และวันพฤหัสบดีเท่านั้น พิธีกรรมจะจัดขึ้นบริเวณริมชายหาด ในอำเภอไม้แก่น จังหวัดปัตตานี โดยตำบลไม้แก่น จะทำพิธีลงเลที่ทะเลกระจูด ตำบลไทรทอง จะทำพิธีลงเลที่หาดละเวง และตำบลตะโละไกรทอง จะทำพิธีในวัดแล้วนำไปลอยที่คลอง

รูปแบบและกิจกรรมภายในงาน
ในงานประเพณีลงเลจะมีการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้เทวดาและโอปาติกะหรือวิญญาณทั้งหลาย มีการทำแพเพื่อลอยสู่ทะเลเพื่อนำความทุกข์หรือสิ่งไม่ดีลอยไปกับทะเล มีการค้างคืนในบริเวณพิธี สร้างกระท่อมหรือขนำเล็กๆ สำหรับพักผ่อน และในเวลากลางคืนชาวบ้านจะมีกิจกรรมรื่นเริง ร่วมกันรับประทานอาหารและของหวานต่างๆ ตลอดจนมีการละเล่นพื้นบ้านเพื่อสร้างความสามัคคีในชุมชน

• ทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้เทวดาและโอปาติกะหรือวิญญาณทั้งหลาย
• ทำแพบนเพจะทำเป็นบ้านเพื่อลอยสู่ทะเล
• ค้างคืนในบริเวณพิธี
• สร้างกระท่อมหรือขนำเล็กๆ สำหรับพักผ่อน
• จัดกิจกรรมรื่นเริงและร่วมกันรับประทานอาหารและของหวานต่างๆ ตลอดจนมีการละเล่นพื้นบ้าน
• สมาชิกในชุมชนและญาติพี่น้องที่แยกย้ายถิ่นไปทำมาหากินที่อื่นๆจะพากันเดินทางกลับมายังถิ่นฐาน เพื่อประกอบพิธี
• ภาคบ่ายวันแรกทั้งหญิงและชายจะไปรวมกันที่ศาลทำพิธี เซ่นไหว้เจ้าที่เจ้าทาง
• หมอพิธีจะสวดบทสวดชุมนุมเทวดาเพื่อเรียกสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลายให้มารับเครื่องเซ่นไหว้
• พระจะสวดขอพร (ประมาณ 2 ทุ่ม)
• ภาคกลางคืนมีการละเล่นของชาวบ้านเพื่อความสนุกสนานรื่นเริง เช่น ขับมโนราห์ ร้องรำทำเพลง
• วันรุ่งขึ้น ในภาคเช้า ผู้หญิงจะทำอาหารและถวายอาหารพระ
• ผู้ชายจะช่วยกันทำแพซึ่งแพจะทำมาจากของที่มีอยู่ในท้องถิ่น วัสดุตามธรรมชาติ เช่น ไม้ป่า หยวกกล้วย ใบตาล
• ภาคบ่ายเริ่มทำพิธีลงเล(ลอยแพ) เริ่มด้วยพระสวดมนต์ขอพรที่ชายหาด
• นำของเซ่นไหว้ที่เตรียมไว้ใส่ในแพ
• ลากสายสิญจน์ขึงที่แพ
• ส่งแพลอยลงในทะเล
• พระทำพิธีสวดพรมน้ำมนต์เพื่อเป็นสิริมงคลแก่ชาวบ้าน

เอกลักษณ์และจุดเด่น
ประเพณีลงเลเป็นพิธีกรรมของชาวบ้านที่นับถือศาสนาพุทธ ในอำเภอไม้แก่น จังหวัดปัตตานี โดยมีความเชื่อว่าเป็นการทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้เทวดาและโอปาติกะหรือวิญญาณทั้งหลาย ซึ่งมีท้าวเวสสุวรรณเป็นประธาน และเชื่อว่าจะนำความทุกข์หรือสิ่งไม่ดีลอยไปกับทะเล เป็นการปัดเป่าสิ่งชั่วร้าย ปล่อยเคราะห์กรรม และสิ่งไม่ดีให้พ้นไปจากหมู่บ้าน หากปีใดไม่ได้ทำพิธีจะเกิดอาเพทในหมู่บ้าน เช่น คนเจ็บไข้ได้ป่วย ซึ่งถือเป็นสัญญาณเตือนให้รีบทำพิธีแก้เคราะห์กรรม ของเซ่นไหว้ เช่น ข้าวต้ม ข้าวสาร เชื่อว่าเป็นเสบียงไว้กินในวันข้างหน้า ส่วนของคาว หวาน และเล็บ ผม เชื่อว่าเป็นการปล่อยเคราะห์ ปล่อยกรรม