คำว่า ปอยหลวง เป็นการนำเอาคำสองคำที่มีความหมายแตกต่างกันมารวมกัน โดยคำว่า ปอย เข้าใจว่ามาจากภาษาพม่าตรงกับคำว่า ปะแว ซึ่งกลายมาจากภาษาลีว่า ปเวณี หรือประเพณี (ยุพิน ธิฉลาด, 2542, หน้า 4610) อันหมายถึง งานที่มีคนชุมนุมกัน แต่เมื่อชาวพม่าออกเสียงเร็วๆ จะออกสำเนียงว่า ปอย ประเพณีงานปอยหลวงเป็นงานทำบุญเพื่อเฉลิมฉลองศาสนสมบัติต่าง ๆ เพื่อให้เกิดอานุสงส์แก่ตนและครอบครัว ถือว่าได้บุญกุศลแรงมาก นอกจากนี้ยังเป็นเครื่องแสดงถึงความสามัคคีกลมเกลียวของคณะสงฆ์และชาวบ้านด้วยเพราะเป็นงานใหญ่ การทำบุญปอยหลวงที่นิยมทำกันคือทำบุญเพื่ออุทิศส่วนกุศลให้พ่อแม่ ปู่ย่าตายาย หรือญาติพี่น้องที่ล่วงลับไปแล้วก็ได้ สิ่งสำคัญที่ได้จากการทำบุญงานปอยหลวงอีกอย่างหนึ่งก็คือ การแสดงความชื่นชมยินดีร่วมกันเพื่อความสนุกสนานเพลิดเพลินให้แก่คนในท้องถิ่นโดยการจัดมหรสพสมโภชเพราะหนึ่งปีถึงจะได้มีโอกาสได้เฉลิมฉลองถาวรวัตถุต่างๆ ได้ หรือบางแห่งอาจใช้เวลาหลายปีเพราะสิ่งปลูกสร้างบางอย่างใช้เวลาสร้างนานมาก สิ้นเปลืองเงินทองมหาศาล จะต้องรอให้สร้างเสร็จและมีเงินจึงจะจัดงานเฉลิมฉลองเป็นงานปอยหลวงขึ้นมาได้

วัน เวลา และสถานที่
งานปอยหลวงไม่มีกำหนดวันจัดงานที่แน่นอน โดยจะจัดขึ้นเมื่อการก่อสร้างหรือบูรณะถาวรวัตถุทางศาสนา เช่น โบสถ์ วิหาร ศาลาการเปรียญ หรือเจดีย์ แล้วเสร็จ ซึ่งอาจใช้เวลาหลายปีในการสร้างและรวบรวมเงินทุน จึงจะสามารถจัดงานเฉลิมฉลองได้ สถานที่จัดงานคือวัดในท้องถิ่นนั้นๆ โดยเฉพาะในภาคเหนือของประเทศไทย (ล้านนา)

รูปแบบและกิจกรรมภายในงาน
พิธีกรรมของงานปอยหลวงเป็นงานบุญใหญ่ที่มีการเตรียมการและจัดกิจกรรมต่อเนื่องหลายวัน เพื่อเฉลิมฉลองศาสนสมบัติและสร้างความสามัคคีในชุมชน โดยมีทั้งการเตรียมสิ่งของ การแห่ขบวน การถวายทาน การต้อนรับแขก และพิธีทางศาสนาที่สำคัญ

• วันดา (ก่อนงานปอยหลวง 1 วัน): ชาวบ้านนำสิ่งของที่ซื้อไว้ไปรวมกันที่วัด เรียกว่า รวมครัว โดยตกแต่งประดิษฐ์ประดอยให้สวยงามเป็น ครัวทาน หรือ คัวตาน เพื่อแห่ไปยังวัดที่จะจัดงานปอยหลวง
• วันดา: คณะกรรมการจัดงานจะจัดทำ ตุงตุงยาว และ ช่อช้าง นำไปทานและปักไว้บนเสาไม้ไผ่ ซึ่งปักไว้สองข้างทางเข้าสู่วัดเพื่อเป็นสัญลักษณ์ว่าวัดนี้จะมีงานปอยหลวง
• วันดา (ตอนเย็น): นิมนต์พระอุปคุต (ก้อนหิน) จากท่าน้ำใกล้วัด โดยอัญเชิญมาไว้ที่หออุปคุต ซึ่งมีลักษณะเหมือนศาลเพียงตาพร้อมเสื่อ หมอน น้ำต้น (คนโท) ขันดอกไม้ ธูปเทียน เพื่อปกป้องคุ้มครองให้งานสำเร็จราบรื่น ปลอดภัยจากเหตุร้ายต่างๆ
• วันงานบุญปอยหลวง (วันแรก): เป็นครัวทานหรือเครื่องไทยทานของชาวบ้านที่เป็นศรัทธาของวัดที่มีงานแห่ปอยหลวงเข้าวัดก่อน
• วันงานบุญปอยหลวง (วันต่อไป): คณะศรัทธาหัววัดต่างๆ จัดขบวนแห่เครื่องไทยทานมาจากวัดของตนเองไปร่วมทำบุญงานปอยหลวงด้วย
• ขบวนแห่ครัวทาน: มักจะมีสาวงามฟ้อนเล็บนำขบวนด้วย
• การเลี้ยงดูแขก: เมื่อขบวนแห่ครัวทานเข้ามาในวัดแล้วจะมีการเลี้ยงดูแขกที่มาจากต่างบ้าน โดยชาวบ้านจะทำหลังเวลาถวายเพลพระภิกษุสามเณร
• การเลี้ยงของว่าง: ครัวทานที่แห่มาถึงวัดในช่วงบ่ายเจ้าภาพก็จะมีการเลี้ยงของว่าง และน้ำดื่ม มีหมาก เมี่ยง บุหรี่เจ้าภาพจะจัดเตรียมไว้ทุกๆ วันจนกว่าจะเสร็จงาน
• การต้อนรับคณะสงฆ์: วัดจะเตรียมการต้อนรับคณะสงฆ์ที่เดินทางมายังวัดของเจ้าภาพเป็นพิเศษ เรียกว่า “เกณฑ์รับหัววัด”
• การให้ศีลให้พร: เมื่อคณะศรัทธาหัววัดต่างๆ มาถวายเครื่องไทยทาน พระสงฆ์ที่คอยต้อนรับจะให้ศีลให้พรตามธรรมเนียม โดยพระที่จะให้ศีลนั้นควรเป็นพระที่อาวุโสที่สุดหรือพระที่ชาวบ้านเคารพเลื่อมใส
• วันสุดท้ายของงาน: คณะศรัทธาของแต่ละบ้านนำครัวทานของตนที่จัดขึ้นหรือรวมกลุ่มกัน จัดเครื่องครัวทานแล้วนำไปถวายวัด
• วันสุดท้ายของงาน: คณะสงฆ์มีพิธีเจริญพระพุทธมนต์และมีการสวด อบรมสมโภช หรือ สวดเบิก ซึ่งเป็นการสวดที่ไพเราะน่าฟังมาก
• วันสุดท้ายของงาน: มีการเทศน์บอกกล่าวถึงอานิสงส์ของการก่อสร้าง
• วันรุ่งขึ้น (หลังวันสุดท้าย): มีการทำบุญตักบาตรถวายภัตตาหารแด่พระภิกษุ สามเณร
• วันรุ่งขึ้น (หลังวันสุดท้าย): อาจารย์วัดกล่าวถวายสิ่งปลูกสร้างที่ชาวบ้านได้ร่วมกันสร้างมา
• วันรุ่งขึ้น (หลังวันสุดท้าย): ถวายเครื่องไทยธรรมแด่พระสงฆ์ที่มาร่วมพิธี
• วันรุ่งขึ้น (หลังวันสุดท้าย): พระสงฆ์ให้ศีลให้พรแด่คณะศรัทธาที่มาร่วมงาน เป็นอันเสร็จพิธีทำบุญปอยหลวง
• หลังเสร็จงาน: นิมนต์พระอุปคุตกลับไปอยู่ที่กลางน้ำเหมือนเดิม

เอกลักษณ์และจุดเด่น
ประเพณีงานปอยหลวงเป็นงานทำบุญเพื่อเฉลิมฉลองศาสนสมบัติต่าง ๆ เพื่อให้เกิดอานุสงส์แก่ตนและครอบครัว ถือว่าได้บุญกุศลแรงมาก นอกจากนี้ยังเป็นเครื่องแสดงถึงความสามัคคีกลมเกลียวของคณะสงฆ์และชาวบ้านด้วยเพราะเป็นงานใหญ่ สิ่งสำคัญที่ได้จากการทำบุญงานปอยหลวงอีกอย่างหนึ่งก็คือ การแสดงความชื่นชมยินดีร่วมกันเพื่อความสนุกสนานเพลิดเพลินให้แก่คนในท้องถิ่นโดยการจัดมหรสพสมโภช