ประเพณีตั้งธรรมหลวง หรือ เทศน์มหาชาติ หมายถึงการฟังพระธรรมเทศนาเรื่องใหญ่หรือเรื่องสำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องเวสสันดรชาดก ซึ่งเป็นพระชาติสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ก่อนจะได้มาประสูติและตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าในชาติต่อมา มีทั้งหมด 13 กัณฑ์ ประเพณีนี้ตรงกับงานประเพณีฟังเทศน์มหาชาติของภาคกลาง มีความเชื่อกันว่า หากได้ฟังเทศน์มหาชาติครบ 13 กัณฑ์ จะไปเกิดในแผ่นดินยุคพระศรีอาริยะเมตไตรยในอนาคต และได้พละนิสงส์ดังปรากฏในพระธรรมเทศนาอานิสงส์แห่งการสร้างหรือฟังมหาเวสสันดรชาดก ซึ่งสืบเนื่องมาจากคัมภีร์มาลัยสูตรที่กล่าวถึงพระอริยเมตไตรยเทพบุตรสั่งให้คนทั้งหลายฟังธรรมมหาชาติให้จบทั้ง 13 กัณฑ์ในวันเดียวคืนเดียว เพื่อจะได้ร่วมกับศาสนาของท่าน

วัน เวลา และสถานที่
การตั้งธรรมหลวงนี้ จะจัดขึ้นในวันเพ็ญเดือนยี่ ถือเป็นพิธีใหญ่คู่งานทานสลากภัตต์ โดยมีคตินิยมว่าในปีใดที่จัดงานทานสลากภัตต์ก็จะไม่จัดงานตั้งธรรมหลวง และปีใดที่จัดงานตั้งธรรมหลวงก็จะไม่จัดงานทานสลากภัต เพราะสองงานนี้ต้องใช้ความเสียสละความร่วมมือจากศรัทธาชาวบ้านอย่างมาก ประเพณีนี้เป็นที่นิยมและปฏิบัติกันในภาคเหนือของประเทศไทย

รูปแบบและกิจกรรมภายในงาน
ประเพณีตั้งธรรมหลวงเป็นการฟังพระธรรมเทศนาเรื่องใหญ่หรือเรื่องสำคัญ มีการเตรียมงานนับตั้งแต่การเตรียมสถานที่ในการเทศน์และการเตรียมตัวของผู้จะมาฟังเทศน์ หากเป็นธรรมที่มีใช่เรื่องมหาชาติแล้วก็มักจะฟังกันไม่เกิน 3 วัน แต่หากเป็นเวสสันดรชาดกหรือมหาชาติแล้วอาจมีการฟังเทศน์ต่อเนื่องกันไปถึง 7 วัน ปัจจุบันนิยมเทศน์จบภายในวันเดียว เจ้าของกัณฑ์จะนิมนต์พระที่เทศน์เฉพาะกัณฑ์นั้นๆมาเทศน์ เรียกว่า เทศน์กินกัณฑ์ ทำนองที่ใช้เทศน์แบบพื้นเมืองเรียกตามแบบลานนาว่า ระบำ การเรียกชื่อกัณฑ์ ทางภาษาเหนือเรียกว่า ผูก

• เตรียมสถานที่ในการเทศน์
• เตรียมตัวของผู้จะมาฟังเทศน์
• ฟังพระธรรมเทศนา (อาจเป็นเวสสันดรชาดก, ทศชาติชาดกปัญญาสชาดก หรือชาดกนอกนิบาตเรื่องอื่น)
• เทศน์ธรรมวัตร (วันแรก)
• เทศน์คาถาพัน (วันที่สอง)
• เทศน์เรื่องอื่น ๆ (ก่อนเทศน์มหาชาติ)
• เทศน์คัมภีร์มาลัยต้น
• เทศน์คัมภีร์มาลัยปลาย
• เทศน์คัมภีร์อานิสงส์มหาชาติ
• เทศน์มหาชาติครบ 13 กัณฑ์ (เริ่มตั้งแต่กัณฑ์ทศพร)
• เทศน์ธรรมพุทธาภิเษกปฐมสมโพธิ
• สวดมนต์เจ็ดตำนานย่อ
• สวดธัมมจักกัปปวัดตสูตร
• สวดพุทธาภิเษก
• นิมนต์พระเทศน์กินกัณฑ์

เอกลักษณ์และจุดเด่น
ประเพณีตั้งธรรมหลวงเป็นประเพณีสำคัญที่สะท้อนความศรัทธาในพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะการฟังพระธรรมเทศนาเรื่องเวสสันดรชาดก ซึ่งถือเป็นพระชาติสุดท้ายของพระโพธิสัตว์ก่อนตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า ความเชื่อหลักคือการได้รับอานิสงส์อันยิ่งใหญ่และการได้ไปเกิดในยุคพระศรีอริยเมตไตรยหากได้ฟังเทศน์มหาชาติครบ 13 กัณฑ์ ซึ่งเป็นประเพณีที่สืบทอดมาจากการบอกเล่าของพระมหาเถรเทพมาลัยตามคำสั่งของพระอริยเมตไตรยเทพบุตร นอกจากนี้ยังมีความเป็นเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมล้านนา เช่น การใช้ทำนองเทศน์แบบ 'ระบำ' และการเรียกชื่อกัณฑ์ว่า 'ผูก' รวมถึงการมีนักปราชญ์ล้านนาแต่งธรรมฉบับต่างๆ จำนวนมากถึงประมาณ 150 ฉบับ