‘ปอยหลวง’ คือ งานฉลองถาวรวัตถุของวัดหรือการฉลองสิ่งก่อสร้างที่ประชาชนช่วยกันทำขึ้น เพื่อเป็นประโยชน์แก่สาธารณชน มีโรงเรียน หอประชุม เป็นต้น ประชาชนในล้านนา นิยมทำการฉลองครั้งใหญ่หลังจากการก่อสร้างสำเร็จแล้วทำเป็นการใหญ่โต เรียกว่า ปอยหลวง อุทิศสิ่งก่อสร้างเป็นของสงฆ์ และอุทิศบุญกุศลแก่บรรพชนด้วย ถ้าทำส่วนตัวเรียกอุทิศกุศลไว้ภายหน้า หากอุทิศแก่คนตายเรียกว่า อุทิศะกุศลไปหา งานปอยหลวงเป็นงานใหญ่จะต้องมีการเตรียมการไว้ล่วงหน้าซึ่งเจ้าอาวาสและคณะกรรมการวัดคณะศรัทธา จะต้องจัดเตรียมการต้อนรับเลี้ยงดูหัววัดต่าง ๆ ที่จะมาร่วมทำบุญด้วย ซึ่งทางวัดจะได้ตั้งคณะกรรมการดำเนินการเป็นแผนก ๆ ไป และต้องพิมพ์ใบฎีกาแผ่กุศลส่งไปตามหัววัดและคณะศรัทธา แจ้งกำหนดการ และวันทำบุญให้ทราบ ทางวัดที่จัดงานจะเตรียมต้อนรับ และเลี้ยงดูโดยพวกศรัทธาจะช่วยกันบริจาคเครื่องบริโภค เช่น ข้าวสาร อาหาร ไว้คอยเลี้ยงดูตามสมควรแก่ฐานะ

วัน เวลา และสถานที่
งานปอยหลวงจัดขึ้นในภาคเหนือของประเทศไทย โดยเฉพาะในกลุ่มวัฒนธรรมล้านนา ไม่มีกำหนดวันที่แน่นอน แต่จะจัดขึ้นเมื่อการก่อสร้างถาวรวัตถุของวัด เช่น โบสถ์ วิหาร เจดีย์ ศาลาการเปรียญ หรือกุฏิขนาดใหญ่ สำเร็จลุล่วง โดยมักจะจัดต่อเนื่องกันหลายวัน (เช่น 3-7 วัน) เพื่อให้ประชาชนและวัดใกล้เคียงได้มาร่วมงาน

รูปแบบและกิจกรรมภายในงาน
งานปอยหลวงมีการเตรียมการล่วงหน้าอย่างยิ่งใหญ่ โดยเจ้าอาวาส คณะกรรมการวัด และคณะศรัทธาจะจัดเตรียมการต้อนรับและเลี้ยงดูวัดต่างๆ ที่มาร่วมทำบุญ มีการตั้งคณะกรรมการดำเนินการเป็นแผนกๆ และพิมพ์ใบฎีกาแจ้งกำหนดการทำบุญ นอกจากนี้ กิจกรรมสำคัญคือขบวนแห่ครัวตาน ซึ่งเป็นประเพณีที่ชาวบ้านนำสิ่งของเครื่องใช้และปัจจัยต่างๆ ที่จัดทำขึ้นอย่างสวยงามไปถวายวัด

• การเตรียมการต้อนรับและเลี้ยงดูหัววัดต่างๆ ที่จะมาร่วมทำบุญ
• การตั้งคณะกรรมการดำเนินการเป็นแผนกๆ และพิมพ์ใบฎีกาแผ่กุศลแจ้งกำหนดการ
• การบริจาคเครื่องบริโภค เช่น ข้าวสาร อาหาร จากคณะศรัทธาเพื่อเลี้ยงดูผู้มาร่วมงาน
• การจัดขบวนแห่ครัวตาน ซึ่งประกอบด้วย ป้ายชื่อหมู่บ้าน, ขบวนพานข้าวตอกดอกไม้ ธูปเทียน, ขบวนกลองยาว, และขบวนฟ้อนรำนำหน้า
• การนำครัวตานเข้าวัด ถวายพระสงฆ์หรือเจ้าอาวาส และรับศีลรับพร
• การอธิบายความหมายของครัวตาน หรือการฮ่ำครัวตาน โดยโฆษกหรือพิธีกรขณะขบวนเข้าวัด

เอกลักษณ์และจุดเด่น
งานปอยหลวงเป็นประเพณีสำคัญของประชาชนในล้านนา (ภาคเหนือของประเทศไทย) ผู้มีบทบาทหลักในการจัดงานคือ เจ้าอาวาส คณะกรรมการวัด และคณะศรัทธา (ชาวบ้าน) นอกจากนี้ยังมีการเชิญหัววัดต่างๆ (วัดอื่นๆ) มาร่วมงาน และชาวบ้านในแต่ละหมู่บ้านจะร่วมกันจัดทำ 'ครัวตาน' โดยมี 'สล่า' (ช่างฝีมือ) เป็นผู้ออกแบบ