ศิลปะการป้องกันตัวแบบไทย : ศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัว : เจิง

เจิง คือ ศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัวของชายชาวล้านนา คำว่า “เจิง” เป็นคำในภาษาไทยเหนือ มีความหมายเช่นเดียวกับคำว่า “เชิง” ในภาษาไทยภาคกลาง คือ ชั้นเชิง ซึ่งหมายถึง ศิลปะการต่อสู้ มักทำกันในงานประเพณีต่าง ๆ ของภาคเหนือ โดยปกติผู้ฟ้อนมักเป็นผู้ชายและมักจะฟ้อนในหมู่คนสนิท ๆ และรู้จักกันเป็นส่วนใหญ่ เช่นในงาน “บวชลูกแก้ว” (บวชเณรน้อย) โดยฟ้อนเข้ากับจังหวะของวงกลองที่มีอยู่ในงานนั้น ๆ หรือที่สามารถหาได้ในพื้นที่ เช่น กลองแซะ กลองปู่เจ่ กลองมองเซิง กลองไชยมงคล กลองสิ้งม้อง กลองก้นยาว กลองสะบัดชัย

เจิง นั้นแสดงออกโดยการนำท่าทางลวดลายในการต่อสู้ของกระบวนท่าตามแบบแผนการต่อสู้ที่ใช้อยู่ในชีวิตประจำวันหรือใช้ทำการรบในสงคราม ทั้งด้วยมือเปล่าและด้วยอาวุธ มาร่ายรำประกอบเข้ากับจังหวะกลองด้วยลีลาที่อ่อนช้อยงดงาม อันแฝงไว้ซึ่งความแข็งแกร่งดุดัน เรียกว่า ฟ้อนเจิง หมายรวมทั้งการฟ้อนมือเปล่าและการฟ้อนประกอบอาวุธ โดยเรียกลักษณะการฟ้อนตามชื่ออาวุธนั้น ๆ คือ ฅ้อน หรือไม้พลองประกอบการฟ้อน เรียกว่า ฟ้อนเจิงไม้ฅ้อน ใช้หอกประกอบการฟ้อน เรียกว่า ฟ้อนเจิงหอก ใช้ดาบประกอบการฟ้อน เรียกว่า ฟ้องเจิงดาบ ใช้ลา คือดาบวงพระจันทร์ประกอบการฟ้อน เรียกว่า ฟ้อนเจิงลา และฟ้อนด้วยมือเปล่า เรียกว่า ฟ้อนเจิงมือ ต่อมาคำว่า เจิง ในการฟ้อนประกอบอาวุธต่าง ๆ ได้กร่อนหายไป จึงเรียกการฟ้อนเจิงประกอบอาวุธต่าง ๆ ตามชื่อของอาวุธนั้น ๆ คือ ฟ้อนไม้ฅ้อน ฟ้อนหอก ฟ้อนดาบ ฟ้อนลา และเรียกการฟ้อนด้วยมือเปล่านี้ว่า ฟ้อนเจิง มักดำเนินร่วมกับตบบ่าผาบ หรือตบมะผาบ คือ การใช้มือทั้งสองข้าง ตบไปที่ส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เพื่อให้เกิดเสียงดัง ด้วยท่าทางที่สง่างาม นัยว่าเป็นการปลุกเสกให้ร่างกายมีความคงกระพันชาตรีตามความเชื่อของคนสมัยก่อน โดยในระหว่างการตบมะผาบจะมีการร่ายคาถาที่ได้รํ่าเรียนมาไปด้วย

ปัจจุบันการฟ้อนเจิงที่สมบูรณ์แบบนั้นหาชมได้ยากแล้ว จะมีให้ได้ชมบ้างก็เพียงการนำเอาฟ้อนเจิงบางส่วนเข้ามาประกอบก่อนที่จะฟ้อนเจิงดาบเท่านั้น กล่าวคือ ช่วงฟ้อนก่อนที่จะมีการหยิบดาบขึ้นมารำนั้น จะทำการฟ้อนด้วยมือเปล่า หรือฟ้อนเจิงก่อนเป็นระยะเวลาสั้น ๆ การฟ้อนเจิงดาบนั้นยังได้รับความนิยมมาก ทั้งในการแสดงประกอบการตีกลองในงานบุญหรือเทศกาลต่าง ๆ ของวัด เช่น ในขบวนแห่ครัวทานเข้าวัด ดังนั้น เชิงการต่อสู้ด้วยมือเปล่า หรือเชิงดาบของล้านนา จึงเหลือเพียง “การฟ้อนดาบ – ฟ้อนเชิง” ที่มีลักษณะเพียงการแสดงดังที่เห็นอยู่ในปัจจุบันเท่านั้น

เจิง ได้รับการขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปี พ.ศ. ๒๕๕๔