เพลงบอก

เพลงบอก เป็นเพลงพื้นเมืองที่นิยมเล่นแพร่หลายที่สุด ในสมัยก่อนเมื่อถึงหน้าสงกรานต์ ยังไม่มีปฏิทินบอกสงกรานต์แพร่หลายอย่างปัจจุบัน แม่เพลงจะนำรายละเอียดเกี่ยวกับสงกรานต์ออกป่าวประกาศแก่ชาวบ้าน โดยร้องเป็นเพลงพื้นบ้าน มีลูกคู่รับเป็นทำนองเฉพาะ เพลงดังกล่าวจึงได้ชื่อว่า"เพลงบอก" ด้วยเหตุนี้

ความเป็นมา
กลอนเพลงบอก ดัดแปลงมาจากเพลงพื้นบ้านโบราณชนิดหนึ่ง ซึ่งเรียกว่า"เพลงเห่" บ้าง " เพลงฉะ" บ้างและ "แปดบท" บ้าง เพลงชนิดนี้แม่เพลงว่าเป็นแบบกลอนด้น ครั้งละ 2 วรรค แล้วลูกคู่รับ แปดบทเฟื่องฟูอยู่ทางเมืองนครศรีธรรมราชประมาณ 150-200 ปีที่แล้ว ศิลปินที่มีชื่อเสียงและมีผลงานสืบมา จนปัจจุบันคือ นายเรือง นาใน นายเรืองมีชีวิตอยู่ราวสมัย พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาลัย มีความสามารถ เชิงแปดบทเป็นอันมาก จนได้สมญาว่า "นายเรื่องแปดบท"ต่อมาขุนประดิษฐ์ได้ดัดแปลงกลอนแปดบทขึ้นเป็นกลอนเพลงบอก เรียกติดปากกันในครั้งนั้นว่า "เพลงบอกขุนประดิษฐ์" นักกลอนเพลงบอกในระยะแรกที่มีชื่อเสียง เช่น นายควาย นายสุขปราชญ์ นายช่วย ขุนเสก นายแดง เป็นต้น ล่วงมาถึงสมัยรัชกาลที่ 5 พระรัตนธัชมุนี (ม่วง รตนธชเถร) เจ้าคณะมณฑลนครศรีธรรมราชได้จัดระเบียบกฎเกณฑ์กลอนเพลงบอกขึ้นใหม่ ดังปรากฏในเรื่องศาลาประดู่หก เป็นตัวอย่าง กลอนเพลงบอกตามแบบที่พระรัตนธัชมุนีคิดดัดแปลงขึ้นนี้ มีผู้ให้ความสนใจศึกษาและฝึกฝนจนมีชื่อเสียงโด่งดังในยุคแรกหลายคน เช่น เพลงบอกเนตร ชลารัตน์ อำเภอพรหมคีรี เพลงบอกรอด (หลอ) อำเภอปากพนัง เพลงบอกปาน(บอด) อำเภอหัวไทร และเพลงบอกรุ่ง อำเภอปากพนัง จังหวัดนครศรีธรรมราช เป็นต้น ศิลปินเหล่านี้มีลูกศิษย์สืบทอดต่อมา ที่มีชื่อเสียงในปัจจุบัน ได้แก่ เพลงบอกเผียน เพชรคงทอง อำเภอหัวไทร เพลงบอกสร้อย ดำแจ่ม อำเภอเชียรใหญ่จังหวัดนครศรีธรรมราช และเพลงบอกแย้ม ธรรมเสน อำเภอรัตภูมิ จังหวัดสงขลา เป็นต้น

เอกลักษณ์
กลอนเพลงบอกเป็นกลอนปฏิภาณหรือกลอนด้นทั้งรูปแบบของกลอนซับซ้อนและยุ่งยากกว่ากลอนที่ใช้ในการละเล่นอย่างอื่น ผู้ว่ากลอนประเภทนี้จึงต้องมีความรอบรู้มีไหวพริบและปฏิภาณดี ทั้งต้องได้รับการฝึกฝนจนแม่นยำในเชิงกลอน การเล่นก็ไม่มีการออกท่าทางหรือการแสดงใด ๆประกอบ เรียกว่าขับร้องเพื่ออวดฝีปาก ความฉลาดหลักแหลมและศิลปะในการขับกลอนโดยแท้ เหตุนี้จึงหาเพลงบอกดี ๆได้ไม่ง่ายนัก และไม่ค่อยมีใครริหัดฝึกฝน ทางด้านผู้ที่จะชื่นชมกับเพลงบอกก็ต้องเป็นนักฟังที่ดี ฟังด้วยปัญญาและสมาธิเพราะเพลงบอกไม่มีอะไรให้ดูให้ชม มีแค่เสียงเท่านั้นเป็นสื่อยุคหลังๆ จึงหาคนฟังและคนเล่นเพลงบอกได้ไม่มากนัก

รูปแบบการแสดง
แม่เพลงจะนำรายละเอียดเกี่ยวกับสงกรานต์ออกป่าวประกาศแก่ชาวบ้าน โดยร้องเป็นเพลงพื้นบ้าน มีลูกคู่รับเป็นทำนองเฉพาะ เพลงชนิดนี้แม่เพลงว่าเป็นแบบกลอนด้น ครั้งละ 2 วรรค แล้วลูกคู่รับ การรับของลูกคู่ อาจแทรกวลีหรือถ้อยคำระหว่างจังหวะกลอนที่แม่เพลงกำลังว่าอยู่ได้ เพื่อให้ลีลากลอนครึกครื้นสนุกสนาน และช่วยแก้ปัญหาการติดกลอนของแม่เพลงได้ วิธีการเช่นนี้ของลูกคู่เรียกว่า"ทอยเพลงบอก" การเล่นก็ไม่มีการออกท่าทางหรือการแสดงใด ๆประกอบ เรียกว่าขับร้องเพื่ออวดฝีปาก ความฉลาดหลักแหลมและศิลปะในการขับกลอนโดยแท้ เพลงบอกบอกสงกรานต์ ตั้งแต่เดือน 5 ขึ้น 1 ค่ำจนถึงวันเถลิงศกอันเป็นวันขึ้นปีใหม่ของคนไทย เป็นช่วงการเล่นเพลงบอกบอกสงกรานต์ การเล่นนิยมตอนกลางคืนเพลงบอกจะออกตระเวนว่ากลอนไปตามบ้านเรือนต่างๆโดยมีคนที่รู้จักกันดีในหมู่บ้านเป็นผู้นำทาง เมื่อเพลงบอกถึงเขตรั้วบ้านใด ก็จะรัวฉิ่งขึ้นเพลงเป็นสัญญาณให้รู้ แล้วแม่เพลงเริ่มว่าบทไหว้ครู ไหว้นนทรีซึ่งเป็นเทพรักษาประตู ไหว้พระภูมิและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลาย จากนั้นจึงก้าวเข้าสู่ลานบ้านเมื่อเจ้าบ้านได้ยินเสียงเพลงก็จะฟังจนแน่ใจว่าเป็นเพลงบอกคณะไหน จึงเปิดประตูรับ เอาเสื่อออกมาปูให้นั่ง มีหมากพลู บุหรี่และขนมซึ่งทำขึ้นในเทศกาล ตอนนี้เพลงบอกจะว่าเพลงเถ่า ตำนานสงกรานต์และบอกสงกรานต์ในปีนั้น ๆ ว่า เป็นปีอะไรนางสงกรานต์ชื่ออะไร ทรงอะไรเป็นพาหนะ ทรงอะไรเป็นอาวุธเสวยอะไรเป็นภักษาหาร นาคให้น้ำกี่ตัว ฝนตกกี่ห่า ในมหาสมุทรเท่าไร บนพื้นโลกเท่าไร พืชพรรณธัญญาหารเป็นอย่างไรบ้างเป็นต้น เจ้าบ้านมีอะไรสงสัย อยากรู้หรืออยากลองภูมิปัญญาของเพลงบอกในเรื่องใดก็จะตั้งปัญหาขึ้น ปัญหาส่วนใหญ่เกี่ยวกับสงกรานต์และข้อธรรมต่าง ๆ เพลงบอกจะร้องตอบให้ทราบ ถ้าเจ้าบ้านพอใจก็จะตกรางวัลให้ ถ้าไม่พอใจก็วางเฉยหรือกล่าวปรามาสเอาก็มี แต่โดยทั่วไป เมื่อได้ยินเสียงเพลงบอกก็จะเตรียมรางวัลไว้ล่วงหน้าแล้วทุกครัวเรือน ในตอนจบเพลงบอกจะกล่าวชา (ชม) เจ้าบ้านและอำนวยพร ต่าง ๆ ให้แล้วร้องอำลาไปบอกสงกรานต์ยังบ้านอื่น ๆ ต่อไป

เครื่องดนตรี/เครื่องแต่งกาย
เครื่องดนตรีที่ใช้คือฉิ่ง ส่วนเครื่องแต่งกายไม่มีการระบุไว้ในเนื้อหาต้นฉบับ โดยทั่วไปนักแสดงเพลงบอกมักแต่งกายด้วยชุดพื้นเมืองหรือชุดสุภาพทั่วไป

คุณค่าทางวัฒนธรรม
เพลงบอก เป็นเพลงพื้นเมืองที่นิยมเล่นแพร่หลายที่สุด ในสมัยก่อนเมื่อถึงหน้าสงกรานต์ ยังไม่มีปฏิทินบอกสงกรานต์แพร่หลายอย่างปัจจุบัน แม่เพลงจะนำรายละเอียดเกี่ยวกับสงกรานต์ออกป่าวประกาศแก่ชาวบ้าน โดยร้องเป็นเพลงพื้นบ้าน เจ้าบ้านมีอะไรสงสัย อยากรู้หรืออยากลองภูมิปัญญาของเพลงบอกในเรื่องใดก็จะตั้งปัญหาขึ้น ปัญหาส่วนใหญ่เกี่ยวกับสงกรานต์และข้อธรรมต่าง ๆ เพลงบอกจะร้องตอบให้ทราบ ยุคหลังๆ จึงหาคนฟังและคนเล่นเพลงบอกได้ไม่มากนักเพลงบอกจึงมีเค้าว่าจะเสื่อมสูญหากไม่ได้รับการฟื้นฟูอย่างจริงจัง