ปราสาทภูมิโปนเป็นปราสาทหินที่มีอายุเก่าแก่ที่สุดในประเทศไทย ประกอบด้วยโบราณสถาน 4 หลัง เป็นปรางค์ก่ออิฐมีหินทรายประกอบ 3 หลังอีกหลังหนึ่งเป็นศิลาแลง สันนิษฐานว่าสร้างในราวพุทธศตวรรษที่ 12-13 ตามศิลปะแบบไพรกเมง จากการขุดแต่งพบชิ้นส่วนจารึก 1 ชิ้นที่ปรางค์องค์ใหญ่ จารึกอักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤต มีลวดลายแบบที่รับอิทธิพลมาจากศิลปะคุปตะรุ่นหลังของอินเดีย รวมทั้งเทคนิควิธีการก่ออิฐที่ไม่ถือปูนแบบศิลปะขอมรุ่นเก่า และลวดลายเสาประดับกรอบประตู
      นอกจากนี้ ปราสาทภูมิโปนยังมีตำนานรักสามเศร้าของเนียง ด็อฮฺ ธม ที่กล่าวถึงกษัตริย์ขอมพระองค์หนึ่งได้สร้างเมืองลับไว้กลางป่า เมื่อเมืองหลวงเกิดความไม่สงบมีข้าศึกมาประชิดเมือง กษัตริย์ขอมทรงส่งพระธิดาพร้อมไพร่พลจำนวนหนึ่งไปหลบซ่อนที่ภูมิโปน พระธิดามีพระนามว่าพระนางศรีจันทรา หรือ เนียง ด็อฮฺ ธม แปลว่าพระนางที่มีหน้าอกอวบอิ่มงดงาม ด้วยกิตติศัพท์ความงามเป็นที่โจษขาน จึงเป็นที่หมายปองของพระราชาเมืองต่างๆ แต่แล้วมีชายหนุ่มเพียง 2 คน คือเจ้าชายโฮลมาแห่งเมืองโฮลมา และนายบุญจันทร์ ทหารคนสนิท ที่มีโอกาสได้ใกล้ชิดและสร้างสายสัมพันธ์กับพระนาง สุดท้ายแล้วพระนางศรีจันทรา ทรงเลือกชายใดเป็นพระสวามี ยังเป็นปริศนาที่เล่าขานสืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน