ชุมชนยลวิถี : ชุมชนพญาเสือ (ย่านประตูมอญ)

“ชุมชนพญาเสือ (ย่านประตูมอญ)” มีประวัติศาสตร์ความเป็นมาที่เกี่ยวข้องกับเรื่องราวการตั้งถิ่นฐานของชาวมอญ ซึ่งเชื่อว่ามีความเกี่ยวพันทั้งในแง่ของประวัติศาสตร์เก่าแก่โบราณ และในแง่ของสภาพสังคมในอดีตของจังหวัดพิษณุโลก โดยมีเรื่องราวความเป็นมา 2 แง่มุม ดังนี้

ในแง่ของประวัติศาสตร์โบราณ ที่มาของชื่อย่านประตูมอญ มีเรื่องเล่าว่า ณ บริเวณนี้ คือที่ตั้งถิ่นฐานของชุมชนชาวมอญ ซึ่งอพยพเข้ามาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา เมื่อคราวสมเด็จพระนเรศวรมหาราชประกาศเอกราช ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2127 โดยพระองค์ทรงโปรดฯ ให้ชาวมอญตั้งบ้านเรือนอยู่ไม่ห่างจากพระราชวังจันทร์ ทางประตูฝั่งริมแม่น้ำน่าน ประตูเขตพระราชวังทางด้านนี้ จึงเรียกขานกันโดยทั่วไปว่า “ประตูมอญ” สอดคล้องกับร่องรอยการเรียกย่านใกล้เคียงที่เหลืออีก 2 แห่ง คือ ย่านประตูผี และย่านประตูไทย จนคนในพื้นที่นี้เมื่อครั้งอดีต พากันเรียกขานชุมชนแห่งนี้ว่า “ชุมชนย่านประตูมอญ”

ส่วนในแง่ของสภาพสังคม เป็นเหตุการณ์ในอดีตเมื่อหลายสิบปีก่อนของจังหวัดพิษณุโลก ที่คนเก่า คนแก่ในย่านนี้จะคุ้นเคยกันดีกับสภาพสังคมริมฝั่งแม่น้ำน่าน ซึ่งมีเรือนแพจอดอยู่เต็มสองฟาก ช่วงน้ำหลากจะมีเรือของชาวมอญพายขึ้นจากเขตปทุมธานีมาจอดกันเป็นจำนวนมาก ภายในเรือมีสินค้าประเภทโอ่ง อ่าง กระถาง ครก เตาขนมครก ปลาร้า เกลือ มาแลกเปลี่ยนซื้อขาย

แต่เมื่อมีการสร้างเขื่อนนเรศวร ประมาณปี พ.ศ. 2510 เรือของชาวมอญก็ลดจำนวนลง เพราะไม่สามารถเดินทางไปมาได้ ประกอบกับเส้นทางคมนาคมที่เปลี่ยนไป ทำให้การเดินทางมาค้าขายทางแพของชาวมอญก็เริ่มหายสาบสูญไปตามกาลเวลา ทิ้งไว้แต่เพียงความทรงจำของคนในพื้นที่ ที่จะเรียกชุมชนแห่งนี้ว่า “บ้านประตูมอญ” ด้วยเหตุที่มีเรือมอญจอดค้าขายเสมอ

ซึ่งชาวชุมชนดั้งเดิมบางรายให้การว่า ยังเคยมีการขุดเจอเศษซากหม้อ ไห ครก จมดินตามริมตลิ่งแม่น้ำน่านในย่านนี้ ก่อนที่จะมีการปรับปรุงแนวตลิ่ง จึงไม่ปรากฏการค้นพบเศษซากของโบราณเหล่านั้นอีก