ศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัว : เจิง

เจิง

ศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัวของชายชาวล้านนา

เจิง คือ ศิลปะการต่อสู้ป้องกันตัวของชายชาวล้านนา

คำว่า “เจิง” เป็นคำในภาษาไทยเหนือ มีความหมายเช่นเดียวกับคำว่า “เชิง” ในภาษาไทยภาคกลาง คือ ชั้นเชิง ซึ่งหมายถึง ศิลปะการต่อสู้

การแสดง

มักทำกันในงานประเพณีต่าง ๆ ของภาคเหนือ โดยปกติผู้ฟ้อนมักเป็นผู้ชาย และมักจะฟ้อนในหมู่คนสนิท ๆ และรู้จักกันเป็นส่วนใหญ่ เช่นในงาน “บวชลูกแก้ว” (บวชเณรน้อย)

โดยฟ้อนเข้ากับจังหวะของวงกลองที่มีอยู่ในงานนั้น ๆ หรือที่สามารถหาได้ในพื้นที่ เช่น

• กลองแซะ
• กลองปู่เจ่
• กลองมองเซิง
• กลองไชยมงคล
• กลองสิ้งม้อง
• กลองก้นยาว
• กลองสะบัดชัย

ลักษณะการฟ้อน

เจิง นั้นแสดงออกโดยการนำท่าทางลวดลายในการต่อสู้ของกระบวนท่าตามแบบแผนการต่อสู้ที่ใช้อยู่ในชีวิตประจำวันหรือใช้ทำการรบในสงคราม ทั้งด้วยมือเปล่าและด้วยอาวุธ มาร่ายรำประกอบเข้ากับจังหวะกลองด้วยลีลาที่อ่อนช้อยงดงาม อันแฝงไว้ซึ่งความแข็งแกร่งดุดัน

เรียกว่า ฟ้อนเจิง หมายรวมทั้งการฟ้อนมือเปล่าและการฟ้อนประกอบอาวุธ

ประเภทของการฟ้อนเจิง

โดยเรียกลักษณะการฟ้อนตามชื่ออาวุธนั้น ๆ คือ

• ฅ้อน หรือไม้พลองประกอบการฟ้อน เรียกว่า ฟ้อนเจิงไม้ฅ้อน
• ใช้หอกประกอบการฟ้อน เรียกว่า ฟ้อนเจิงหอก
• ใช้ดาบประกอบการฟ้อน เรียกว่า ฟ้อนเจิงดาบ
• ใช้ลา คือดาบวงพระจันทร์ประกอบการฟ้อน เรียกว่า ฟ้อนเจิงลา
• ฟ้อนด้วยมือเปล่า เรียกว่า ฟ้อนเจิงมือ

การเรียกชื่อในปัจจุบัน

ต่อมาคำว่า เจิง ในการฟ้อนประกอบอาวุธต่าง ๆ ได้กร่อนหายไป จึงเรียกการฟ้อนเจิงประกอบอาวุธต่าง ๆ ตามชื่อของอาวุธนั้น ๆ คือ

• ฟ้อนไม้ฅ้อน
• ฟ้อนหอก
• ฟ้อนดาบ
• ฟ้อนลา

และเรียกการฟ้อนด้วยมือเปล่านี้ว่า ฟ้อนเจิง

ตบมะผาบ

มักดำเนินร่วมกับ ตบบ่าผาบ หรือ ตบมะผาบ คือ การใช้มือทั้งสองข้าง ตบไปที่ส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เพื่อให้เกิดเสียงดัง ด้วยท่าทางที่สง่างาม

นัยว่าเป็นการปลุกเสกให้ร่างกายมีความคงกระพันชาตรีตามความเชื่อของคนสมัยก่อน โดยในระหว่างการตบมะผาบจะมีการร่ายคาถาที่ได้รํ่าเรียนมาไปด้วย

สถานภาพในปัจจุบัน

ปัจจุบันการฟ้อนเจิงที่สมบูรณ์แบบนั้นหาชมได้ยากแล้ว จะมีให้ได้ชมบ้างก็เพียงการนำเอาฟ้อนเจิงบางส่วนเข้ามาประกอบก่อนที่จะฟ้อนเจิงดาบเท่านั้น กล่าวคือ ช่วงฟ้อนก่อนที่จะมีการหยิบดาบขึ้นมารำนั้น จะทำการฟ้อนด้วยมือเปล่า หรือฟ้อนเจิงก่อนเป็นระยะเวลาสั้น ๆ

การฟ้อนเจิงดาบนั้นยังได้รับความนิยมมาก ทั้งในการแสดงประกอบการตีกลองในงานบุญหรือเทศกาลต่าง ๆ ของวัด เช่น ในขบวนแห่ครัวทานเข้าวัด

ดังนั้น เชิงการต่อสู้ด้วยมือเปล่า หรือเชิงดาบของล้านนา จึงเหลือเพียง “การฟ้อนดาบ – ฟ้อนเชิง” ที่มีลักษณะเพียงการแสดงดังที่เห็นอยู่ในปัจจุบันเท่านั้น

การขึ้นทะเบียน

เจิง ได้รับการขึ้นบัญชีมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติ ประจำปี พ.ศ. ๒๕๕๔