ชุมชนตำบลเมืองที เป็นพื้นที่ที่มีประวัติศาสตร์ยาวนานและเป็นแหล่งกำเนิดของวัฒนธรรมอันเป็นเอกลักษณ์ของจังหวัดสุรินทร์ ด้วยรากฐานที่สืบทอดมาตั้งแต่สมัยโบราณ ชุมชนแห่งนี้จึงเป็นศูนย์รวมของวิถีชีวิต ภูมิปัญญา และประเพณีที่สะท้อนถึงความภาคภูมิใจในอัตลักษณ์ท้องถิ่น

ประวัติศาสตร์และรากฐานของเมืองสุรินทร์: ตำบลเมืองทีมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการก่อตั้งเมืองสุรินทร์ในอดีต โดยเป็นถิ่นฐานเดิมของ พระยาสุรินทรภักดีศรีณรงค์จางวาง (เชียงปุม) เจ้าเมืองประทายสมันต์ (เมืองสุรินทร์) คนแรก ซึ่งเป็นผู้บุกเบิกและวางรากฐานการพัฒนาเมือง ในปี พ.ศ. 2302 เชียงปุมได้แสดงความสามารถในการติดตามช้างเผือกที่หนีออกจากเมืองหลวง ทำให้ได้รับโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเป็นหลวงสุรินทรภักดี และย้ายไปตั้งถิ่นฐานที่บ้านคูประทาย ซึ่งต่อมาได้ยกฐานะเป็นเมืองประทายสมันต์ และเปลี่ยนชื่อเป็น เมืองสุรินทร์ ในปี พ.ศ. 2329 ตามสร้อยบรรดาศักดิ์ของท่าน

อัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมและวิถีชีวิต:

• ภาษาถิ่น: ชุมชนเมืองทียังคงใช้ ภาษาเขมรถิ่นไทย ในการสื่อสาร ซึ่งเป็นภาษาที่สะท้อนถึงเอกลักษณ์และวิถีชีวิตของผู้คนในท้องถิ่น แม้ว่าประชากรดั้งเดิมในสุรินทร์จะประกอบด้วยกลุ่มชาติพันธุ์หลากหลาย เช่น กูย (กวย) เขมร และลาว รวมถึงคนไทยและจีนที่อพยพเข้ามาภายหลัง แต่ภาษาเขมรถิ่นไทยยังคงได้รับการอนุรักษ์และส่งเสริมอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะในกลุ่มเด็กและเยาวชนที่ภาคภูมิใจในภาษาของตน
• วิถีชีวิตชุมชน: ผู้คนในตำบลเมืองทียังคงยึดมั่นในวิถีชีวิตแบบชนบท มีความเคารพซึ่งกันและกัน ช่วยเหลือเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ และแสดงออกถึงความกตัญญูกตเวทีเป็นสำคัญ การประกอบอาชีพหลักคือเกษตรกรรม และดำเนินชีวิตตามหลัก เศรษฐกิจพอเพียง
• การแต่งกายและผ้าไหม: ชุมชนมีเอกลักษณ์ในการแต่งกาย โดยเฉพาะการนุ่ง ผ้าไหม ที่มีลวดลายเฉพาะตัวของชาวสุรินทร์ เช่น ผ้าอันปรม, ผ้าโฮล, สาคู, สะมอ, ตรูยสะแนก, ระเบิก, อันลูนญ์ซีม, กระแนว (หางกระรอก) และเกื้อะ แต่ที่โดดเด่นที่สุดคือ “ผ้าไหมอำปึลเชียงปุม” ซึ่งเป็นผ้าไหมลายอัตลักษณ์ของตำบลเมืองที ชื่อ "อำปึล" แปลว่า มะขาม ซึ่งเชื่อมโยงกับต้นมะขามรุกขมรดกของแผ่นดิน ส่วน "เชียงปุม" คือชื่อของเจ้าเมืองสุรินทร์คนแรก ลวดลายบนผืนผ้าประกอบด้วย ต้นมะขามลายศิลป์, ช้าง, บายศรี, ลายก้านขด, ตะกร้าหวาย และทางรถไฟ ซึ่งบอกเล่าเรื่องราวความผูกพัน วัฒนธรรม ความเชื่อ พิธีกรรม และการเชื่อมโยงความเจริญมาสู่ชุมชน
• ประเพณีและพิธีกรรมทางศาสนา: วัดเป็นศูนย์รวมจิตใจของชุมชนและเป็นสถานที่จัดกิจกรรมทางศาสนาและประเพณีมาอย่างยาวนาน เช่น
  • ประเพณีวันลอยกระทง: มีการเสี่ยงน้ำตาเทียน และพิธีทำบุญตักบาตรข้าวเม่า (ภาษาถิ่นเรียกว่า ประอ๊อกเปรี๊ยะแค)
  • ประเพณีสงกรานต์: มีกิจกรรม เรือมตรด
  • ประเพณีแซนโฎนตา: พิธีทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้บรรพบุรุษ
  • ประเพณีศาลเจ้าเมืองที: ถือเป็นศูนย์การเรียนรู้ทางวัฒนธรรมที่สำคัญ
• ศิลปกรรมและหัตถกรรม: ชุมชนมีงานศิลปหัตถกรรมที่โดดเด่น เช่น การจักสานหวาย และ ผ้าไหมลวดลายพื้นเมือง รวมถึงสถาปัตยกรรมโบราณอย่าง ปราสาทเมืองที
• การแสดงและการละเล่นพื้นบ้าน:
  • เรือมอันเร หรือ ลูดอันเร (รำสาก/เต้นสาก): ศิลปะการแสดงของชาวไทยเชื้อสายเขมร คล้ายการละเล่นลาวกระทบไม้
  • เรือมตร๊ด (รำตรุษสงกรานต์): การละเล่นยอดนิยมในเดือนเมษายน เพื่อความบันเทิงและรวบรวมจตุปัจจัยถวายวัด
  • กันตรึม: ดนตรีพื้นเมืองที่ใช้ภาษาเขมรในการขับร้อง มีท่วงทำนองโดดเด่น นิยมเล่นในงานมงคลต่างๆ
• อาหารและขนมพื้นเมือง: ชุมชนเมืองทีมีอาหารและขนมที่เป็นเอกลักษณ์ที่สืบทอดกันมา เช่น
  • อาหารคาว: ซันลอว์ตราว หรือ ละแวกะดาม (แกงปูนา), โบ๊ะโดง (น้ำพริกมะพร้าว), โบ๊ะตร๊อบ (น้ำพริกมะเขือเปราะ), อังแกบบอบ (กบยัดไส้)
  • ขนมหวาน: อันซอมสเลิ๊กโดง (ข้าวต้มใบมะพร้าว), นมเนียล (ขนมเนียล), นมเนียงเล็ด (ขนมนางเล็ด), คะนอมจ๊อบ (ขนมเทียน), นมโชค (ขนมฝักบัว)

บทสรุป: ชุมชนตำบลเมืองทีเป็นเสมือนพิพิธภัณฑ์มีชีวิตที่รวบรวมเรื่องราว ประวัติศาสตร์ และวัฒนธรรมอันทรงคุณค่าของชาวสุรินทร์ไว้ได้อย่างครบถ้วน การมาเยือนที่นี่จึงเป็นการสัมผัสกับรากเหง้าของอารยธรรมที่ยังคงดำรงอยู่และได้รับการสืบทอดอย่างภาคภูมิใจ